پرسش:
تاریخچه بت بعل به کی برمیگردد و در ادوار تاریخ مورد پرستش چه اقوامی بوده است؟ آیا بت بعل که در گذشته بوده با بت بعلی که الآن هست ارتباطی وجود دارد؟
پاسخ:
در راهپیمایی ۲۲ بهمن سال ۱۴۰۴، نماد بت «بَعل» در مسیر راهپیمایی در شهر تهران به آتش کشیده شد و تصاویر آن بهسرعت در فضای مجازی منتشر شد و موافقان و مخالفان را به واکنش واداشت. این واکنشها گویای آن بود که پای یک مفهوم قدیمی در میان است و تنها یک سازه نمادین مطرح نیست.
واژه «بعل» در قرآن پنج مرتبه بهکاررفته که یکبار به نام بت و چهار مرتبه دیگر مترادف شوهر است. در عهدین (عهد عتیق و عهد جدید) نیز بارها واژه بعل تکرار شده است، در فرهنگهای سامی (عبری، آرامی، عربی و غیره) این واژه وجود داشته است. این واژه در ریشههای لغوی، ابتدا حامل بار معنایی عمیق دینی و اسطورهای بوده که به خدایان طبیعت و باروری در فرهنگهای کنعانی و سامی اطلاق میشد. با گذشت زمان، این واژه دستخوش تحولات معنایی شده و در زبان عربی و متون دینی متأخر، معنایی کاملاً اجتماعی و انسانی یافت و بار معنایی خود را از الوهیت صِرف به حوزه روابط انسانی منتقل ساخت. در عربی، «بَعْل» به معنای «شوهر»، «مالک خانه» و «سید» به کار رفت.
تاریخچه بت بعل
در زبانهای سامی باستان، ریشه «بَعل» دلالت بر مالکیت، سیادت، آقایی و سروری دارد.
«بَعْل» نام خدای مشهور کنعانیان، یعنی خدای آسمان، رعد و باروری، بود. او نماد نیروهای حیاتی زمین و آبوهوای موردنیاز کشاورزی محسوب میشد و پرستش او با مفاهیم زایایی و قدرت گره خورده بود.(۱) پرستش بعل از طریق استعمار فینیقیان در سراسر شام، مصر و مدیترانه گسترش یافت و در مناطق مختلف با صورتهای محلی همچون «بعل حمّون» در کارتاژ شناخته شد. این خدا همچنین با عنوانهایی چون «نیرومند» و «بیهمتا» («هیچکس برتر از او نیست») شناخته میشد.(۲)
این کاربرد، در ادبیات دینی و تاریخی سرزمین شام بهوفور تکرار شده است. برخی تحقیقات تاریخی به ارتباط این مفهوم با خدایان سیاسی و اقتدار اشاره کردهاند(۳) و حتی نام شهر بعلبک لبنان از این بت گرفته شده است. قوم یونس در این شهر این بت را میپرستیدند.(۴) آنها برای بعل قربانگاههایی ساخته و محافظان بسیاری بر آن گمارده بودند و در برپایی جشنها به قربانی کردن انسان میپرداختند. بنیاسرائیل نیز از زمان موسی (علیهالسلام) به تقلید از ساکنان سرزمین کنعان، بهتدریج به پرستش این بت روی آوردند، بهگونهای که در مواردی متعدد از بعلپرستی آنان یاد شده است. بنیاسرائیل برای این بت قربانی میکردند و آن را محترم میشمردند. پیامبرشان الیاس نبی هر چه آنها را نصیحت کرد توجه نکردند و به همیندلیل این پیامبر بزرگ الهی به مبارزه با این بت و پیروان آن برخاست و آن را شکست.(۵)
این بت چهار صورت به چهار طرف داشت و دارای ارتفاع ۲۰ ذراعی بود.(۶) که آن را از طلا ساخته بودند.(۷)
هنوز در شهر «تدمر» آثار بتکده قدیمی بزرگی به نام بعل نمایان است. در کشفیات فینیقیها نیز آثاری از آن برجای مانده است.(۸)
کاربرد «بَعْل» در قرآن کریم و اسلام:
بررسی آیات قرآن کریم نشان میدهد که واژه «بَعْل» در چهار مورد حامل بار معنایی دینی یا اشاره به بت نیست، بلکه بهطور کامل در معنای «شوهر» و در بافت روابط زناشویی بهکار رفته است؛ اما در یک مورد به همان معنای بت است.
آیات کلیدی که این واژه در آنها ذکر شده، همگی در حوزه فقه خانواده و اختلاف زناشویی قرار دارند:
• آیه ۱۲۸ سوره نساء: «… وَإِنْ یکُنْ بَعْلُ امْرَأَهٍ خَافَتْ مِنْهُ نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا…» این آیه به موردی اشاره دارد که در آن زن از شوهرش (بَعْل) بیم دارد که از او روی برگرداند یا سرکشی کند (نشوز). این کاربرد، تمرکز صرف بر نقش زناشویی مرد را بهخوبی نشان میدهد.
• آیه ۲۲۸ سوره بقره: در این آیه نیز بحث مرتبط با احکام طلاق و روابط پسازآن است که در آن نقش «شوهر» (بَعْل) محور است.
• در آیه ۳۱ سوره نور، عبارت «بُعُولَتِهِنَّ» (شوهرانشان) بهکاررفته که دلالت بر این دارد که واژه در این دوره کاملاً مترادف «زوج» و «همسر» قرار گرفته بود.
• صافات ۱۲۵«و اِنَّ اِلیاسَ لَمِنَ المُرسَلین * اِذ قالَ لِقَومِهِ اَلا تَتَّقون* اَتَدعونَ بَعلاً و تَذَرونَ اَحسَنَ الخالِقین»
در منابع اسلامی نیز از این بت بسیار یاد شده است. پیش از اسلام و در جاهلیت عرب آوازه این بت تا آنجا رفت که عربهای ساکن حجاز نیز بتهای لات، عُزّی و مَنات را دختران آن میدانستند(۱۰) و حتی برخی از افراد بت هبل را تغییریافته همان بعل میدانند(۱۱) که شخصی به نام عمروبن لحی این بت را از شام آورده و در کعبه قرار داد و این بت نسبت به بتهای دیگر (لات و عزا) موقعیت بالاتری برخوردار بود و حتی ابوسفیان در جنگ احد شعار میداد «اُعلُ هبل، اُعلُ هبل» و پیامبر صلیاللهوعلیهوآله در مقابل دستور دادند تا مسلمانان شعار دهند «الله اعلی و اجل.»(۱۲)
سرانجام، این بت نیز همچون بتهای دیگر جزیرهالعرب، با گسترش اسلام از بین رفت.
نتیجه:
بنابر آنچه بیان شد، بعل بتی بود که در بین بتها از جایگاه بیشتری برخوردار بود اما یکتاپرستان همواره آن را در مقابل خدا میدانستند و به همیندلیل امروزه آنچه در مقابل خداست و تصور میکند که مالک همه دنیاست نمایانگر همان بت است و آتش زدن آن به معنای آتش زدن قدرتهایی است که خود را برتر از همهچیز و همهکس میدانند و ادعای رهبری دنیا را دارند و همانطور که فرعونها و نمرودها از بین رفتند اینها نیز با قدرت لایزال الهی از بین خواهند رفت.
پینوشتها:
۱. حداد، حسنی و مجاعص، اناشید البعل قراءه جدیده للالساطیر الاوغارتیه، بیروت، دار امواج،۱۹۹۵ م، ص ۸۲
۲. Lewis, Theodore J.(۲۰۲۰). The Origin and Character of God: Ancient Israelite Religion through the Lens of Divinity. Oxford University Press. pp. ۷۳–۱۱۸(لوئیس، تئودور جی. (۲۰۲۰). منشأ و شخصیت خدا: دین باستانی بنیاسرائیل از دریچه الوهیت. انتشارات دانشگاه آکسفورد. صفحات ۷۳-۱۱۸)
۳. Rahmouni, Aïcha(۲۰۰۸). Divine Epithets in the Ugaritic Alphabetic Texts، BRILL. p. ۸۴. (رحمونی، آیچا(۱۳۸۷). القاب الهی در متون الفبای اوگاریتی (به انگلیسی). بریل. ص ۸۴.)
۴. معجم البلدان، شهاب الدین ابو عبد الله یاقوت بن عبد الله الحموی (م ۶۲۶)، بیروت، دار صادر، ط الثانیه، ۱۹۹۵ ق، ج ۱، ص ۴۵۴-۴۵۵؛ زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق التنزیل، قاهره: دار احیاء التراث، ۲۰۰۲ م، ج ۴، ص ۴۱۲
۵. سامانی، سید محمود، دایره المعارف قرآن، ج ۵، قم، انتشارات بوستان کتاب، از سال ۱۳۷۵ ش، ص ۵۸۱-۵۸۶.
۶. رازی، ابوالفتوح، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مصحح: ناصح، محمدمهدی، یاحقی محمدجعفر، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۴۰۸ ق، چاپ اول، ج ۱۶، ص ۲۲۵
۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، مصحح یزدی طباطبایی، فضلالله و رسولی، هاشم، ناصرخسرو، تهران، ۱۳۷۲ ش، چاپ سوم، ج ۸، ص ۷۱۳
۸. بستانی، فؤاد افرام، بینا، بیروت، ۱۹۵۶ ق، ج۲، ص۴۹۴.
۹. سامانی، سید محمود، دایره المعارف قرآن، ج ۵، قم، انتشارات بوستان کتاب، از سال ۱۳۷۵ ش ، ص ۵۸۱-۵۸۶.
۱۰. سامانی، سید محمود، دایره المعارف قرآن، ج ۵، قم، انتشارات بوستان کتاب، از سال ۱۳۷۵ ش ، ص ۵۸۱-۵۸۶.
۱۱. اسودی، علی، بعل بهمثابه بت در فرهنگ سامی و زمینههای کاربرد آن در قرآن کریم، فصلنامه علمی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا علیهاالسلام، سال شانزدهم، شماره ۱، بهار ۱۳۹۸ ش، ص ۱۲
۱۲. ابن کلبی، هشام، کتاب الأصنام (تنکیس الأصنام)، تحقیق احمد زکی باشا، القاهره، افست تهران (همراه با ترجمه)، نشر نو، چ دوم، ۱۳۶۴ ش، ص ۲۷
