ابوعمرو جمالالدین عثمان بن عمر معروف به ابن حاجب (۵۷۰-۶۴۶ ق / ۱۱۷۴-۱۲۴۹ م) از نحویان و فقیهان برجسته مالکی بود. او در اسنا در منطقه صعید مصر زاده شد و در قاهره پرورش یافت. پدرش که اصالت کردی داشت و از ناحیه دونه در همدان برخاسته بود، به عنوان حاجب در خدمت امیر عزالدین موسک صلاحی فعالیت میکرد.
ابن حاجب در قاهره قرآن آموخت و سپس فقه مالکی را فراگرفت. قرائات هفتگانه را نزد ابوالجود غیاث بن فارس لخمی، التیسیر و الشاطبیه را نزد شاطبی و قرائات مختلف را نزد شهاب غزنوی خواند. فقه را از ابومنصور ابیاری و ابوالحسین بن جبیر و کتاب شفا را از امام شاذلی آموخت. ادب عربی و حدیث را نزد شاطبی، ابنالبناء، ابوالقاسم بوصیری، اسماعیل بن یاسین و فاطمه بنت سعد الخیر فراگرفت.
وی در نحو پیرو مکتب زمخشری بود و شرحی بر المفصل او نوشت. در حدود ۴۰ سالگی در مدرسه فاضلیه قاهره به تدریس نحو، فقه و اصول پرداخت. ابنخلکان که بارها او را ملاقات کرده بود، از توانایی بالای وی در پاسخگویی به مسائل پیچیده نحوی ستایش کرده است.
ابن حاجب در سال ۶۱۶ ق راهی شام شد و مدتی در بیتالمقدس اقامت گزید و مجالس املای خود را برگزار کرد. سرانجام در ۶۱۷ ق وارد دمشق شد و در زاویه مالکیه جامع اموی به تدریس علوم اسلامی پرداخت. در جریان اختلافات ایوبیان و همراهی با عزالدین بن عبدالسلام در اعتراض به پیمانبستن حاکم دمشق با صلیبیان، به زندان افتاد و سپس از دمشق رانده شد و در ۶۳۸ ق به قاهره بازگشت و در مدرسه فاضلیه به تدریس پرداخت. در اواخر عمر به اسکندریه رفت و در همانجا درگذشت.
ابوشامه وی را باهوش، متواضع، درستکار، پاکدامن و صبور توصیف کرده است. ابنتغری نیز شهرت او را چنان گسترده میداند که نیازی به شرح مفصل نمیبیند.
ابنخلدون از نقش ارزشمند او در فقه مالکی یاد کرده و کتاب مختصر او را راهنمای این مذهب دانسته است. اما شهرت اصلی ابن حاجب مدیون آثار نحوی او به ویژه الکافیه است که در سراسر جهان اسلام منتشر شد و شرحهای بسیاری به عربی و فارسی بر آن نوشته شد. او با گردآوری معقولترین نظرات مکاتب بصره و کوفه و تلفیق آنها با المفصل زمخشری، مجموعهای نوین در نحو پدید آورد و صرف را از نحو جدا کرد.
آثار ابن حاجب:
نحو: الامالی النحویه، الکافیه (با شرحهای متعدد عربی و فارسی از جمله شرح رضیالدین استرابادی، جامی و خواجه نصیرالدین طوسی)، الوافیه، رساله فی العشر، المقصد الجلیل فی علم الخلیل (منظومه عروض)، القصیده الموشحه بالاسماء المؤنثه، شرح المقدمة الجزولیه، ایضاح یا شرح المفصل زمخشری
صرف: الشافیه (با شرحهای متعدد از جمله شرح مؤلف و رضیالدین استرابادی)
فقه: المختصر فی الفروع (جامع الامهات)، عقیده
اصول: منتهی السؤال و الامل فی علمی الاصول و الجدل، عیون الادله، مختصر المنتهی فی الاصول
آثار دیگر: تعلیل الاعراب الشافیه فی حل الترکیب الکافیه، الافصاح فی اعراب الکافیه، کافیه ذوی الادب فی علم کلام العرب و چندین اثر دیگر که در کتابخانههای مختلف جهان نگهداری میشود.
آثاری نیز به او نسبت داده شده از جمله شرح مختصر الایضاح ابوعلی فارسی، معجم الشیوخ و شرح الکتاب سیبویه.
