درآمدی بر فعالیت‌های فرهنگی امام هادی(ع)

فصلنامه علمی ـ تخصصی ویژه مبلغان

زمستان ۱۳۹۹ ـ شماره چهارم

درآمدی بر فعالیت‌های فرهنگی امام هادی

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مصطفی آزادیان¹

مقدمه

امروزه اهمیت و ضرورت انجام فعالیت‌های فرهنگی بر احدی پوشیده نیست. رسیدن به این امر مهم، نیازمند حرکتی جهادی و انقلابی است. اصلاح جامعه، بدون اصلاح فرهنگ آن میسر نخواهد بود؛ زیرا فرهنگ همانند روحی است که جامعه را به حرکت وا می‌دارد و به فعالیت‌های آن جهت می‌بخشد. فرهنگ به مجموعه‌ای از اعتقادات، باورها و ارزش‌های اخلاقی گفته می‌شود که ریشه در دین اسلام و مکتب تشیع دارد و زمینه‌ساز اعمال و رفتارهای فردی و جمعی می‌شود. فعالیت‌های فرهنگی، همان تلاش‌هایی است که برای تبیین، تبلیغ و ترویج فرهنگ اسلامی صورت می‌گیرد. برای کامیابی در رسیدن به اهداف فرهنگی، شناخت دین و راهنمایان صادق آن، یعنی پیامبر اعظم و ائمه اطهار و روش‌های فعالیت‌های فرهنگی آنان، امری شایسته و بایسته است. اگر چه دامنه فعالیت‌های فرهنگی عصر حاضر نسبت به آن عصر بسیار گسترده‌تر و متنوع‌تر شده است، اما مبنای هر حرکت مهم فرهنگی باید ریشه در فرهنگ قرآن و سنت نبوی داشته باشد که از بنیان‌های اصیل آن، فهم روش‌های فرهنگی امامان است. این نوشتار فعالیت‌های فرهنگی امام هادی را تبیین و بررسی می‌کند.

الف. اوضاع اجتماعی ـ سیاسی عصر امام هادی

عصر زندگی امام هادی، عصر اختناق و استبداد بود؛ به‌گونه‌ای که دولت عباسی کوچک‌ترین حرکت نهضت علویان را بی‌رحمانه سرکوب و نابود می‌کرد. متوکل عباسی نسبت به امام علی و خاندانش، کینه و عداوت عجیبی داشت و اموال علاقمندان آن حضرت را مصادره می‌کرد و آنها را به قتل می‌رساند.² شرایط بسیار دشوار سیاسی ـ امنیتی عصر امام هادی به‌ویژه در دوره حکومت متوکل، به‌گونه‌ای بود که آن حضرت حتی در برخی از شرایط زمانی و مکانی نمی‌توانست به راحتی به پرسش‌های شیعیان پاسخ دهد. محمد بن شرف می‌گوید: «همراه امام هادی در مدینه راه می‌رفتم، امام فرمود: آیا تو پسر شرف نیستی؟ عرض کردم: آری. آنگاه خواستم از حضرت پرسشی کنم، امام بر من پیشی گرفت و فرمود: ما در حال گذر از شاهراه هستیم و این محل برای طرح سؤال مناسب نیست.³» امام هادی با وجود این شرایط سخت، فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود را متوقف نکرد و وظایف الهی خود را به صورت مخفیانه و حساب‌شده انجام می‌داد.

ب. شیوه‌های فعالیت‌های فرهنگی امام هادی

فعالیت‌های فرهنگی امام هادی را می‌توان در محورهای ذیل بیان کرد:

۱. تبیین جایگاه امامت اهل‌بیت

مهم‌ترین حرکت فرهنگی امام هادی، تبیین مسئله امامت و تعمیق افکار شیعیان پیرامون مبحث امام‌شناسی است. یکی از نیازهای اصلی جامعه اسلامی به‌ویژه شیعیان در دوران حکومت عباسی و به‌خصوص متوکل، شناخت خاندان پیامبر بود. امام هادی همانند امام سجاد در قالب دعا و زیارت، به تبیین مقام امامت و جایگاه اهل‌بیت پرداخت. چند دعا و زیارت‌نامه از امام هادی بر جای مانده است که از مشهورترین آنها، زیارت جامعه کبیره است. این زیارت که دارای سند صحیحی است، از نظر بلاغت نیز در بالاترین درجه قرار دارد. زیارت جامعه کبیره، شیعیان را از خطر افراط و تفریط حفظ کرده است؛ خطری که متوجه دو گروه شد: اهل غلو و دشمنان و منکران مقام ائمه. امام هادی در این زیارت مطالب ارزشمند و بنیادی را درباره اهل‌بیت و امامان معصوم بیان می‌دارد که به چند فراز آن اشاره می‌شود:

۱/۱ امامان بندگان مخلص خدا

امام هادی در این زیارت، در مقام معرفی انوار پاک ائمه اطهار و نحوه ارتباط وجودی آنان با حضرت حق می‌فرماید: السَّلامُ عَلَى الدُّعاةِ إِلَى اللَّهِ، وَالْأَدِلَّاءِ عَلَى مَرْضاةِ اللَّهِ، وَالْمُسْتَقِرِّينَ فِي أَمْرِ اللَّهِ، وَالتَّامِّينَ فِي مَحَبَّةِ اللَّهِ، وَالْمُخْلِصِينَ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَالْمُظْهِرِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ، وَعِبادِهِ الْمُكْرَمِينَ الَّذِينَ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ؛⁴ سلام بر دعوت‌کنندگان به سوی خدا و راهنمایان بر خشنودی خدا و استقرار یافتگان در امر خدا و کاملان در محبت خدا و مخلصان در توحید خدا و آشکارکنندگان امر و نهی خدا و بندگان گرامی خدا، آنان که به گفتار بر خدا پیشی نمی‌گیرند و به دستورش عمل می‌کنند و رحمت و برکات خدا بر آنان باد.

امام در این فراز تأکید دارد که امامان، بندگان مطیع خداوند هستند که در راستای تبلیغ و دعوت عموم مردم به سوی خداوند گام بر می‌دارند. آنان در این مسیر، در مدار عبودیت حرکت، و به دستورات الهی عمل می‌کنند.

۱/۲ تلاش فداکارانه و صبورانه امامان در راه تبلیغ دین

ائمه اطهار در راه هدایت انسان‌ها، همه مشکلات را تحمل نمودند و پذیرفتند که در این راه حتی جان خود را تقدیم خدا کنند: وَ دَعَوْتُمْ إِلَى سَبِيلِ اللَّهِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَ بَذَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي مَرْضاتِهِ، وَ صَبَرْتُمْ عَلَى ما أَصابَكُمْ فِي جَنْبِهِ، … ؛⁵ و مردم را با حکمت و پند نیکو به راه او دعوت کردید و جان خود را در خشنودی او نثار نمودید و بر آنچه در کنار او به شما در رسید، صبر کردید. مطابق این فراز، ائمه اطهار با روش حکمت و موعظه حسنه و بر اساس صبر و بردباری به هدایتگری می‌پردازند: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ.⁶

زیارت جامعه کبیره، مملو از مطالب ارزشمند درباره معارف اسلامی و مقام اهل‌بیت است که شایسته است به طور مستقل به آن پرداخته شود.

۲. جهاد علمی امام هادی و تربیت شاگردان

زمان امامت امام هادی، زمان درگیری میان دو مکتب بزرگ کلامی، یعنی اشاعره و معتزله بود. چالش‌های میان این دو مکتب در عرصه‌های کلامی، تفسیری، حدیث و فقه، پیامدهای بسیاری به دنبال داشت. «اندیشه‌های سطحی و ظاهرگرایی اشاعره، سبب رکود علمی و عدم باز تولید مباحث عقلی و فلسفی در حوزه‌های علمی مسلمانان شد.⁷» طرح مباحث جدید مانند جبر و تفویض، امکان یا عدم امکان رؤیت خدا، جسمیت خدا، خلق قرآن، عدل الهی و جایگاه عقل در دین، از مباحث مورد نزاع میان اشاعره و معتزله بود.⁸ امام هادی در برابر شبهات، پرسش‌ها و مباحث علمی مطرح شده، تلاش‌های متعدد و متنوع زیر را انجام می‌داد:

۲/۱ تشکیل جلسات علمی و مناظره

امام هادی برای تبیین اندیشه صحیح و ناب اسلامی و نقد و بررسی آرای اندیشمندان و به‌خصوص رهبران فکری اشاعره و معتزله، مناظراتی را ترتیب می‌داد و با استدلال‌های روشن و قاطع بطلان نظریه جبر و نظریه جسم داشتن خدا را اثبات می‌کرد.⁹

۲/۲ تألیف اثر

امام هادی در پاسخ به پرسش‌های مردم اهواز درباره جبر و تفویض، رساله‌ای مفصل نوشت و با بیانی روشن و استدلالی قاطع نظریه صحیح «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین» را اثبات کرد.¹⁰

۲/۳ تربیت شاگردان و تألیف کتاب توسط آنان

عصر امام هادی را می‌توان عصر انقلاب فرهنگی شیعه از نظر تألیف کتاب دانست. در این زمان اصحاب و شاگردان امام، ۴۲۹ کتاب نوشته‌اند. شیخ طوسی تعداد شاگردان آن حضرت را در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی، ۱۸۵ نفر می‌داند.¹¹ شاگردانی مانند احمد بن محمد خالد برقی که افزون بر کتاب المحاسن، ۱۱۹ عنوان کتاب دارد یا محمد بن علی بن سعید که ۱۷ کتاب نوشته است و ….¹²

۳. بیان احکام الهی

یکی از روش‌های امام هادی برای تبیین احکام اسلامی و اثبات برتری مکتب امامیه، پاسخ به پرسش‌های خلیفه و علمای دربار بود که به دو نمونه اشاره می‌شود:

اول: در زمان متوکل، مرد نصرانی در زمه با زن مسلمانی مرتکب خطا شد. قرار شد بر او حد جاری سازند و او را بکشند که مرد نصرانی مسلمان شد. یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات مانع قتل او شد و گفت: «الاسلام یجب ما قبله؛ ایمان شرک و گناه او را نابود ساخت، پس حد و قتل بر او جاری نیست». متوکل مسئله را به امام هادی ارجاع داد. امام در جواب نوشت: «به او تازیانه بزنید تا بمیرد»، ولی یحیی بن اکثم مانع شد و بقیه فقها نیز گفتند این حکم، نه در قرآن است و نه در سنت پیامبر. امام در نامه دیگری نوشت که این حکم از آیه فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمّا رَأَوْا بَأْسَنا¹³ استفاده می‌شود. مطابق این آیه مجرم و گناهکاری که پس از اثبات جرم و مشاهده مجازات و کیفر اظهار ایمان کند، نفعی برای تخفیف کیفر عذاب ندارد. ایمان باید پیش از آن باشد.¹⁴

دوم: زمانی متوکل بیمار شد و نذر کرد اگر شفا یابد، تعداد کثیری دینار در راه خدا صدقه دهد. وقتی بهبودی یافت، از فقها پرسید چند دینار باید صدقه دهد تا کثیر محسوب شود؟ فقها فتاوی مختلفی دادند. متوکل مسئله را از امام هادی پرسید. امام پاسخ داد که باید ۸۳ دینار بپردازد. فقها از این فتوا تعجب کردند و به متوکل خواستند که از امام بپرسد این فتوا را بر چه اساسی داده است؟ حضرت در پاسخ فرمود: «خداوند در قرآن می‌فرماید: لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَةٍ؛¹⁵ و همه خاندان ما روایت کرده‌اند که جنگ‌ها و سریه‌های زمان پیامبر، ۸۳ جنگ بوده است.¹⁶»

۴. نهادی‌سازی باورها و ارزش‌های دینی

امام هادی با استفاده از همه موقعیت‌ها، می‌کوشید فرهنگ دینی را میان مردم ترویج و به استحکام و درونی‌سازی آن بپردازد که به چند مورد آن اشاره می‌شود:

۴/۱ مخالفت با هر گونه انحرافات فکری و عملی

امام هادی در راستای کارهای فرهنگی خود، با افکار و مکاتب انحرافی به‌ویژه اهل غلو به مبارزه شدید پرداخت. اهل غلو، دارای افکار و اعتقادات باطل بودند و می‌کوشیدند دیگران را به انحراف بکشانند. آنها از یک سو مقام امام را تا حد الوهیت و حلول بالا می‌بردند و از سوی دیگر با ادعای نبوت و نیابت از امام، سبب رواج خرافات، بدعت، اباحی‌گری و آزادی شهوات و هوا و هوس می‌شدند. برخی از غالیان، فرایض را انکار و محرمات را مباح و حلال می‌دانستند. امام هادی در مخالفت با غالیان به دو شیوه مبارزه کرد: مبارزه منفی و مبارزه مثبت. امام در مبارزه منفی، غالیان را لعن کرد، عقاید آنان را بدعت و باطل شمرد، خونشان را هدر و دستور مرگ آنان را صادر فرمود.¹⁷ در مبارزه مثبت نیز به تبیین دیدگاه درست درباره اهل‌بیت و مقام امامان پرداخت و با ارائه زیارت جامعه کبیره و نیز سخنان ارزشمند دیگر مقام واقعی امامان را تبیین نمود و خط بطلانی بر مدعیان دروغین کشید.

در مباحث فرهنگی، شناخت حد و مرزهای دقیق دینی و تشخیص انحراف‌ها بسیار مهم و حائز اهمیت است؛ از این رو باید حساب‌شده و با دقت عقاید و افکار خود را مورد ارزیابی قرار داد تا گرفتار افراد و تشکل‌های تقلبی نشد. برای این منظور باید ارتباط خوب و قوی با علمای راستین و مراجع عظام تقلید و روحانیت معزز برقرار کرد و درباره اعتقادات و اصول اساسی و سبک زندگی مؤمنانه به آنان مراجعه نمود؛ چنانکه عبدالعظیم حسنی به خدمت حضرت هادی رسید و دین و اعتقاداتش در زمینه اصول و فروع دین را بر حضرت عرضه داشت تا از صحت آنها اطمینان حاصل کند. امام هادی در تأیید اعتقادات و دین او فرمود: «ای اباالقاسم! به خدا سوگند این است دین خدا که آن را برای بندگانش پسندیده است، بر همین عقیده ثابت باش که خداوند تو را به همین طریق در زندگی دنیا و آخرت پایدار بدارد.¹⁸»

۴/۲ تأسیس سازمان وکالت و عنایت ویژه به تحکیم فرهنگ دینی در میان شیعیان

شرایط امنیتی ـ سیاسی دوران امام هادی، موجب شد ایشان برای برقراری ارتباط با شیعیان همانند پدر بزرگوارشان امام جواد، به سازمان وکالت و تعیین کارگزاران ادامه دهد. هدف از تأسیس سازمان وکالت، افزون بر جمع‌آوری اموال و حفظ وحدت میان شیعیان، رسیدگی به امور فرهنگی، عقیدتی و اخلاقی شیعیان بود. برای مثال هنگامی که امام هادی وکیل خود را به شیعیان بغداد، مدائن و اطراف آن معرفی کرد، نامه‌ای همراه او برای پیروان خود فرستاد و آنان را به حفظ فرهنگ اسلامی و مواظبت از عقاید دینی و پایبندی به ارزش‌های اخلاقی توصیه کرد. امام به درستی می‌دانست که تنها راه حفظ شیعیان از خطر افکار انحرافی و یا التقاطی و یا خطر پیوستن به گروه‌های مخالف، پاسداری و صیانت از فرهنگ قویم دینی است. امام در این نامه می‌نویسد:

نزد شما خدا را بر این عافیت و منت دیرینش سپاس می‌گویم، و بر پیامبر و آلش بهترین صلوات، و کامل‌ترین رحمت و رأفت او را می‌فرستم، من ابوعلی بن راشد را به جای حسین بن عبد ربه، و وکلای پیشینم نصب کردم، ابن راشد نزد من منزلت او را دارد، او را بر همه آنچه وکلای پیشینم مأمور بودند گماشتم، تا حق مرا دریابد، من او را برای شما پسندیدم، و بر دیگران مقدمش داشتم، زیرا شایستگی آن را دارد. رحمت خدا بر شما باد! در پرداخت حقوق، [و ارجاع امور] به او و به من رو آورید، … به اطاعت خدا شتاب گیرید، و اموال خود را حلال کنید، و خونتان را حفظ کنید، «و در راه نیکی و تقوا به هم یاری رسانید»، «و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید»، «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید»، و «جز به آیین اسلام از دنیا نروید». اطاعت از او اطاعت از من، و معصیت او معصیت من است، ملازم راه خدا باشید تا پاداشتان دهد، و از فضل خود بر شما بیفزاید، که خدا گشایشگر، کریم، بخشنده، و بر بندگان خود مهربان است، ما و شما در پناه خدا.¹⁹

امام هادی در این نامه کوتاه، ضمن معرفی وکیل خود، به امور اعتقادی و اخلاقی شیعیان اهتمام ورزید و در صدد بود که با عنایت به قرآن کریم، مباحث مهمی را به مردم یادآوری کند تا در پناه قرآن حیات فردی و جمعی خویش را به سوی سعادت رهنمون سازند. بندهای مهم نامه امام بدین قرار است:

الف. تأکید بر حرکت در مسیر الهی: امام درباره امور اعتقادی تأکید دارند شیعیان تنها در مسیری حرکت کنند که امام آن را به آنها نشان داده است و به خدا اطمینان و اتکا داشته و به رحمت واسعه او امیدوار باشند؛ زیرا خداوند بخشنده، کریم، سخاوتمند و رحیم است و از فضل خود وضع بندگانش را بهبود خواهد بخشید.

ب. یاری رساندن به یکدیگر در راه نیکوکاری: امام با اشاره به آیه وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى²⁰ یادآور می‌شود که شیعیان مطابق فرهنگ قرآنی، باید در امور اجتماعی ـ سیاسی و انجام کارهای نیک اخلاقی و دینی تعاون داشته باشند و همدلانه در صدد رفع مشکلات فرهنگی، اخلاقی و مادی یکدیگر برآیند. کمک‌رسانی به برادران و خواهران مؤمن و هموطن، از کارهای نیکی است که مورد سفارش دین و بزرگان ماست و انصافاً مردم نجیب ایران اسلامی در این‌گونه موارد به زیبایی می‌درخشند؛ مانند یاری رساندن به زلزله‌زدگان کرمانشاه، سیل لرستان و خوزستان و اخیراً در بیماری کرونا.

ج. تقوا مایه جلب رحمت الهی: امام بر اساس آیه وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ²¹ تأکید دارد که انسان باید در مناسبات و روابط فردی و جمعی، تقوای الهی را مد نظر داشته باشد. تقوا، معیار ارزش‌های اخلاقی و دینی است و شامل حوزه‌های فردی، اجتماعی و سیاسی می‌شود.

د. حفظ وحدت و یکپارچگی: امام بر اساس آیه شریفه وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا²² بر وحدت شیعیان تأکید دارند و برای حفظ وحدت میان شیعیان، اطاعت از وکیل خود را همچون اطاعت از خود و نافرمانی از او را همچون نافرمانی از خود می‌داند.

این درس بزرگی برای همه شیعیان در طول تاریخ است که در حفظ وحدت و اطاعت از نایبان امامان معصوم، منسجم و مستحکم باشند. امروز به برکت انقلاب اسلامی، یکی از شاگردان مکتب اهل‌بیت، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله‌العالی هدایت و رهبری امت اسلامی را بر عهده دارد؛ از این رو بر همه مسلمانان واجب است که از اوامر ایشان اطاعت کنند و با همبستگی و وحدت به سوی فتح اهداف عالی و تمدن نوین اسلامی گام بردارند.

هـ. توجه به عاقبت‌بخیری: امام با اشاره به آیه وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ²³ شیعیان را به کوشش برای رسیدن به حسن عاقبت توجه می‌دهد. علامه طباطبایی در ذیل این آیه شریفه تأکید دارد که انسان در زندگی دنیوی خود باید همواره ملازم با اسلام باشد و مطابق برنامه‌های اسلام زندگی کند تا مرگش نیز در حال اسلام واقع شود.²⁴ در واقع اگر چه زمان و مکان مردن به دست ما نیست، ولی می‌توانیم زمینه حسن عاقبت خود را از طریق عقیده و عمل درست، دعا و دوری از گناه فراهم کنیم.

فهرست منابع

ابن‌اثیر، علی بن محمد؛ الکامل فی التاریخ؛ بیروت: دار صادر، ۱۳۹۹ ق.
ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی؛ تحف‌العقول؛ تصحیح علی‌اکبر غفّاری؛ چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ ق.
احمدی، حمید؛ تاریخ امامان شیعه؛ چاپ نهم، قم: نشر معارف، ۱۳۹۱ ش.
پیشوایی، مهدی؛ سیره پیشوایان؛ چاپ اول، قم: مؤسسه امام صادق، ۱۳۷۲ ش.
حسنی، علی‌اکبر؛ تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام؛ چاپ پنجم، تهران: نشر دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۲ ش.
صدوق، محمد بن علی؛ الامالی؛ ترجمه محمدباقر کمره‌ای؛ چاپ ششم، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶ ش.
ــــــــــــــــــــــ؛ کتاب من لایحضره الفقیه؛ تصحیح علی‌اکبر غفّاری؛ چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ ق.
طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه محمدباقر موسوی؛ چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ ش.
طوسی، محمد بن حسن؛ اختیار معرفه الرجال (رجال الکشی)؛ تحقیق محمدتقی فاضل میبدی و سید ابوالفضل موسویان؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۲ ش.
ـــــــــــــــــــــ؛ الرجال؛ تصحیح و تعلیق سید محمدصادق بحرالعلوم؛ چاپ اول، نجف: المطبعه الحیدریه، ۱۳۸۱ ق.
مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ چاپ دوم، تهران: المکتبه الاسلامیه، ۱۳۹۵ ق.

پی‌نوشت‌ها

دکترای ادیان و عرفان.
علی بن محمد ابن‌اثیر؛ الکامل فی التاریخ؛ ج ،۷ ص .۵۵
محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج ،۵۰ ص .۱۷۶
محمد بن علی صدوق؛ کتاب من لایحضره الفقیه؛ ج ،۲ ص .۶۰۹
همان، ص .۲۱۶
سجده: ۲۴: «و از آنان امامان (و پیشوایانى) قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت مى‌کردند؛ چون شکیبایى نمودند و به آیات ما یقین داشتند».
حمید احمدی؛ تاریخ امامان شیعه؛ ص .۲۳۴
همان.
مهدی پیشوایی؛ سیره پیشوایان؛ ص .۶۰۱
حسن بن علی ابن‌شعبه حرّانی؛ تحف‌العقول؛ ص ۴۷۵ – .۴۵۸
محمد بن حسن طوسی؛ الرجال؛ ص .۴۲۹ -۴۰۹
علی‌اکبر حسنی؛ تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام؛ ج ،۲ ص ۲۶۱ و .۲۶۲
غافر:۸۵: «اما هنگامى که عذاب ما را مشاهده کردند، ایمانشان براى آنها سودى نداشت».
علی‌اکبر حسنی؛ تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام؛ ص .۲۶۵
توبه:۲۵: خداوند شما را در جاهاى زیادى یارى کرد».
مهدی پیشوایی؛ سیره پیشوایان؛ ص .۶۰۰
محمد بن حسن طوسی؛ اختیار معرفه الرجال؛ ص ۵۱۹ و .۵۲۰
محمد بن علی صدوق؛ الامالی؛ ترجمه محمدباقر کمره‌ای؛ ص .۳۰۵
محمد بن حسن طوسی؛ اختیار معرفة الرجال؛ ج ،۲ ص ،۸۰۰ ح ۹۹۲؛ محمدباقر مجلسی؛ بحارالأنوار؛ ج ،۵۰ ص ،۲۲۳ ح .۱۱
مائده: ۲.
حجرات: ۱۰.
آل‌عمران: ۱۰۳.
آل‌عمران:۱۰۲: «و از دنیا نروید، مگر اینکه مسلمان باشید! (باید گوهر ایمان را تا پایان عمر حفظ کنید)».
سید محمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه محمدباقر موسوی؛ ج ،۱ ص .۴۶۱