این مقاله به بررسی مفهوم «نشوز» در قرآن کریم، تفاسیر فقهی و قوانین مدنی ایران میپردازد. با تحلیل آیات ۳۴ و ۱۲۸ سوره نساء و بررسی آرای ۱۷ مفسر شیعه و سنی، همچنین مطالعه بیش از ۲۰ مقاله علمی در ۱۵ سال اخیر، نشان میدهد که «نشوز زن» مفهومی چندبعدی و مورد اختلاف است. تحلیلهای این پژوهش نشان میدهد که برداشتهای سنتی از نشوز غالباً تحت تأثیر پیشفرضهای مردسالارانه قرار داشته و نیازمند بازنگری بر اساس معیارهای قرآنی است. یافتهها حاکی از آن است که بهترین تعریف برای نشوز، «بیمیل شدن زوج یا زوجه به همسر و گرایش به زن یا مرد دیگر همراه با ناسازگاری» است که به آن «رابطه فرازناشویی» گویند، که دلایل آن نیاز به بررسی دقیق دارد. این ادعا با تحلیل ۴ آیه قرآنی که واژهای از ریشه «نشز» دارند، تقویت میشود. این تعریف باعث میشود سایر رفتارهای زن که صرفاً مخالف میل شوهر است، بهاشتباه نشوز تلقی نشود.
در آیه ۳۴ سوره نساء، مدیریت خانواده به مرد سپرده شده، اما هدف نهایی، اصلاح زن ناشزه و حفظ کیان خانواده با روشهای عاقلانه و محترمانه است. مطالعه تطبیقی نشان میدهد که رویکرد قرآنی در مقایسه با قوانین خانواده در کشورهای عربی (مانند مراکش) از انعطاف بیشتری برخوردار بوده و بر جنبههای تربیتی تأکید دارد. در مقابل، آیه ۱۲۸ راهحل مقابله با نشوز مرد را «صلح» میداند، حتی اگر به قیمت گذشت زن تمام شود. با این حال، آیات پس از آن (مانند آیه ۱۳۰) در مواردی که بدرفتاری مرد ادامه یابد، جدایی را جایز میشمارند.
مقاله با مقایسه تطبیقی قوانین سایر کشورها پیشنهاد میکند قوانین خانواده ایران با این نگاه بازبینی شود تا همخوانی بیشتری با کرامت انسانی و اهداف قرآن داشته باشد. پیشنهادهای اصلاحی این تحقیق شامل: 1) تدوین تعریف دقیق حقوقی از نشوز 2) الزام به مشاوره خانواده قبل از هر اقدام قضایی 3) ایجاد نهادهای میانجیگری تخصصی 4) بازنگری در مجازاتهای مرتبط با نشوز میباشد. این تغییرات میتواند منجر به کاهش آمار طلاق و ارتقای سلامت روابط خانوادگی در جامعه شود.
