چکیده :
زمینه و هدف: جایگاه وجودی و معرفتی زن در اندیشه اسلامی همواره محل تأمل بوده است. با این حال، دیدگاههای برخی اندیشمندان متأخر همچون ملاهادی سبزواری که در آثار خود زنان را به سبب ضعف عقل نظری در ردیف حیوانات غیرناطق قرار دادهاند، با معیارهای عدالتمحور و رویکردهای نوین در تعارض است. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل و نقد دیدگاههای انسانشناختی ملاهادی سبزواری درباره زنان و ارزیابی این آراء در پرتو قرآن، روایات و اصول کرامت انسانی است.این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش توصیفی-تحلیلی و انتقادی انجام شده است. بدین منظور، ابتدا دیدگاههای سبزواری درباره ماهیت و عقلانیت زن از منابع اصلی استخراج گردید و سپس با بهرهگیری از روش تحلیل محتوا و تحلیل انتقادی گفتمان، مفروضات و پیامدهای آن بررسی شد. در نهایت، این گزارهها با آموزههای قرآن و سنت و آراء سایر اندیشمندان تطبیق و مقایسه گردید.بررسیها نشان میدهد که ادعای سبزواری مبنی بر «نقصان عقل نظری زنان» و تشبیه آنان به «حیوانات»، با اصول کرامت انسانی و صریح آیات قرآن مغایرت دارد. استنادات وی اغلب بر پیشفرضهای زمانه استوار بوده و با شواهد قرآنی نظیر مقامات معنوی حضرت مریم و آسیه که نشانگر کمال عقلی زن است، قابل جمع نیست.دیدگاه سبزواری در این خصوص بازتابی از نگرشهای فرهنگی عصر خود بوده و نباید به کلیت اندیشه اسلامی تعمیم داده شود. بازخوانی این آراء نشان میدهد که اسلام ضمن پذیرش تفاوتهای حقوقی، بر برابری ذاتی و امکان صعود معرفتی زنان تأکید دارد و این دیدگاهها نیازمند اصلاح و بازخوانی انتقادی هستند.
