پرسش:
احمدالحسنیها معتقدند او مهدی قائم است؟ دلایل آنها چیست؟
پاسخ:
در روایات و احادیث مرتبط با منجی موعود، دو لفظ «قائم» و «مهدی» از پرتکرارترین الفاظی به شمار میروند که پس از امام حسن عسکری علیهالسلام، منحصر به امام دوازدهم است. با این حال، در طول تاریخ، گروهی از مدعیان دروغین، خود را مهدی موعود و قائم معرفی کرده و قیام خود را قیام عدالتخواهانه در آخرالزمان دانستهاند.(۱) در این راستا، احمدالحسن از جمله افرادی است که با استفاده از روایات ضعیف و تقطیع روایات، خود را یمانی و مهدی قائم دانسته و منشأ جریانی انحرافی در این خصوص بوده است. در ادامه ضمن بیان مقدماتی به بررسی این جریان می¬پردازیم.
معنا و مصداق قائم
قائم از ریشه «ق و م» به معنای کسی است که قیام به امری کرده و طالب آن است.(۲) این واژه با نگاه به معنای لغوی و نیز کاربرد عام آن، شامل همه ائمه معصومین به عنوان قیامکننده به امر امامت است.(۳) اما در کاربرد خاص آن و به معنای کسی که در جهت گسترش عدالت جهانی قیام می-نماید، اختصاص به حضرت مهدی(عج) داشته و روایات بسیاری، شخصیت و فردیت قائم را به ایشان اختصاص دادهاند،(۴) و حتی بر اساس برخی از روایات، ائمه، قائم نهایی را از خود نفی نموده و به امام دوازدهم اختصاص دادهاند.(۵)
در مقابل، جریان احمدالحسن، از طریق استناد به برخی روایات، تعدد قائم را ادعا نموده و احمدالحسن را مصداق قائم میداند. این جریان، به روایتی از امام باقر علیهالسلام به نقل از مرحوم نعمانی، در باب نهی از «خروج پیش از قیام قائم» استناد میکند:
«هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود یا بیرون آید، صاحبش طاغوت است.»(۶)
طبق نظر این جریان، مراد از قائم در روایت، حضرت مهدی(عج) نیست؛ زیرا اگر قائم به امام دوازدهم تفسیر شود هر پرچمی که قبل از ایشان برافراشته شود، طاغوت است که شامل پرچم یمانی هم خواهد بود! درحالیکه طبق روایات معتبر، قبل از ظهور، یمانی با پرچمی هدایتگر قیام خواهد کرد.(۷) نتیجه اینکه مراد از لفظ قائم، همان یمانی بوده و چون در جای دیگر ادعا کرده¬اند که احمداسماعیل همان یمانی است، پس او را قائم نیز می¬دانند.(۸)
همچنین، آنها با استناد به دو روایت قائم صاحب السیف از امام صادق(ع)، تعدد قائم را نتیجه گرفته¬اند:
1. «همه ما یکی پس از دیگری، قائم به امر خدا هستیم تا زمانی که صاحب شمشیر بیاید؛ چون صاحب شمشیر آمد، امر و دستوری غیر از آنچه بوده، میآورد.»(۹)
2. «مردی قبل از مهدی از اهلبیتش از سوی مشرق خروج میکند که به مدت هشت ماه شمشیر را حمل میکند.»(۱۰)
طرفداران احمد الحسن بر این باورند که روایت اول ضمن اینکه به قائم بودن اهلبیت اشاره دارد، به قائم دیگری که صاحب سیف است نیز تصریح دارد. در روایت دوم نیز سخن از صاحب سیف است با این ویژگی که او قبل از قیام امام مهدی(عج) خروج میکند. در نتیجه صاحبالسیف در روایت دوم همان صاحبالسیف و قائم در روایت اول است و آن احمدبن اسماعیل است.(۱۱)
نقد و بررسی
مستندات جریان احمد الحسن، از جهات مختلفی پذیرفتنی نیست.
۱-سند روایت «هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است» مخدوش است، زیرا در سند این حدیث از «علی بن احمد بن نصر بندنیجی» و «عبیدالله بن موسی العلوی» نام برده شده است که نفر اول، فردی ضعیف و تناقضگو بوده است(۱۲) و از نفر دوم نیز هیچ توصیفی در هیچیک از کتب رجالی یافت نمیشود.(۱۳)
۲-روایت «مردی قبل از مهدی از اهلبیتش از سوی مشرق خروج میکند که به مدت هشت ماه شمشیر را حمل میکند» از کتاب الفتن، اثر نعیم بن حَمّاد خزاعی نقل شده است که از محدثان اهل سنت بوده که به دلایلی همچون نقل از عامه، روایات مجعول، عدم اتصال سلسله اسناد روایات به پیامبر و معصومین اعتبارش مورد تردید است.(۱۴)
لازم به ذکر است که در روایات دیگری که از اعتبار لازم برخوردارند از «صاحبالامر»، «شخصی که خونخواه پدرش است» و «فردی که شمشیرش را هشت ماه روی دوش خود مینهد»(۱۵) سخن گفته شده است، اما قید «قبل از مهدی» در آنها نیامده است.
۳-برخی از روایات نهی از قیام، ممکن است ناظر به زمان، مکان و شرایط، صادر شده باشند؛ چرا که در دوران ائمه، قیامهای متعددی در حال شکلگیری بود که با سیاست ایشان، ناسازگار بوده و امام برای حفظ جان شیعیان، از حرکت آنان به سمت این قیامها جلوگیری میکردند. حتی میتوان اینگونه از روایات را حمل بر تقیه نمود؛ چراکه تصور حاکمان، قیام ائمه و پیروان ایشان بر علیه حکومتشان بوده است و ازاینرو ائمه به جهت حفظ کیان تشیع، این سخنان را بیان نموده¬اند.(۱۶) همچنین ممکن است این روایات، ناظر به قیامهای باطل باشد؛ چنانکه در برخی از روایاتِ این باب و هم خانوادۀ آن، از پرچمهایی نهی شده است که با قصدی غیر الهی، برافراشته شده است؛ امام صادق علیهالسلام در همین زمینه فرمودند: «هر پرچمی که قبل از قیام قائم برافراشته شود، صاحب آن، طاغوت است که غیر خداوند عزوجل را پرستش میکند.»(۱۷)
بنابراین پرچمهایی که جنبه هدایتگری داشته از این نهی استثناء شده که پرچم یمانی نیز از همین قبیل است.
۴-حتی اگر همه روایات موردنظر این جریان را درست بدانیم و برداشت آنها از این روایات را نیز بپذیریم، باز هم دلیلی وجود ندارد که احمد الحسن را مصداق یمانی و صاحب شمشیر قبل از ظهور امام زمان(عج) به حساب آوریم. اگر قرار باشد بر اساس تشابه اسمی و ادعای خواب و استخاره و… چنین ادعایی درست باشد، هر کسی میتواند چنین ادعایی کند.(۱۸)
معنا و مصداق «مهدی»
اسم «مهدی» به معنای افراد هدایتشدهای که نقش هدایتگری دارند و پیشوای مردم هستند. این اسم منحصر به امام زمان نیست و شامل انبیای الهی و سایر ائمه نیز میشود. امام علی علیهالسلام در حدیثی فرمودند:
«اوصیاء من یازده نفر از فرزندانم هستند که تمامی آنان امامان هدایتگر و مهدی هستند.»(۱۹)
اما پس از امام حسن عسکری علیهالسلام این عنوان به امام زمان منحصر شده و در روایات مربوط به آخرالزمان، عنوان مهدی، فقط به ایشان اشاره دارد. این روایات که ناظر به قیام امام دوازدهم و نیز اتفاقات پیرامون ظهور بوده¬اند، با عناوینی همچون «الْمَهْدِی مِنْ آلِ مُحَمَّد»،(۲۰)«الْقَائِمُ الْمَهْدِی»،(۲۱) «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ مَهْدِی الْاُمَّه»(۲۲) و… صادر شدهاند و تصریح به شخص امام دوازدهم دارند.(۲۳)
اما جریان احمدالحسن، قائل به تعدد مهدی بوده و ادعا کرده¬اند که پس از دوازدهمین امام، دوازده مهدی دیگر به ترتیب جانشین ایشان میشوند که احمد الحسن یکی از آنها است. از این منظر، احمد الحسن، هم یمانی است و هم اولین مهدی از این مهدیها؛ یعنی قبل از ظهور امام دوازدهم، وظایف یمانی را انجام میدهد و پس از ظهور و وفات امام دوازدهم، به عنوان «مهدی اول» جانشین حضرت میشود. این جریان برای اثبات ادعای خود، مستنداتی ذکر کرده است. برای نمونه، به روایتی از امام سجاد علیهالسلام استناد میکنند که در آن، ظهور و آمدن سفیانی، همزمان با مخفی شدن حضرت مهدی(عج) عنوان شده است. در پایان روایت، چنین آمده که: «…آنگاه سفیانی قیام کند، مهدی مخفی شده و پس از آن قیام میفرماید.»(۲۴)
جریان احمد الحسن با استناد به این روایت، ادعا کرده¬اند که منظور از مهدی در این روایت، امام زمان نیست، چراکه امام زمان پس از ظهور دوباره مخفی و غائب نمیشوند.(۲۵)
نقد و بررسی
۱- این روایت فقط در کتاب الغیبه شیخ طوسی آمده و حدیث شناسان مضمون آن را صحیح نمیدانند. همچنین روایت فاقد سند بوده و برخی راویان آن مشخص نیست و در نتیجه، فاقد اعتبار است.(۲۶) علاوه بر این، آموزه دوازده مهدی پس از امام دوازدهم، در تقابل با آموزه رجعت و بازگشت ائمه به دنیا پس از امام دوازدهم است و از جهات مختلفی مورد نقد قرارگرفته است؛ از جمله اینکه آموزه رجعت مستند به روایات متواتر است و نمیتوان آن را با روایات ضعیف و نادر کنار گذاشت.(۲۷)
۲- بر فرض اینکه روایت و ادعای جریان احمدالحسن را بپذیریم، چطور از متن روایت، مصداق مهدی بودنِ احمدالحسن اثبات میشود؟!
نتیجه¬گیری:
جریان احمد الحسن از جمله جریان¬های انحرافی در زمینه مهدویت است که با طرح ادعای تعدد قائم و مهدی در آخرالزمان، احمد الحسن را مصداق مهدی قائم میداند و در همین جهت به فعالیتهای تبلیغی و نظامی پرداخته است. اکثر روایاتی که این جریان به آن استناد میکند، گذشته از ضعف سندی و محتوایی، مصداق خاصی را مشخص نمیکند و تطبیق آنها بر احمد الحسن، ادعای گزاف و بیدلیل است.
واژگان کلیدی:
احمد الحسن، یمانی، تعدد قائم، تعدد مهدی.
۱. نوبختی، حسنبن موسی، فرق الشیعه، ترجمه محمد جواد مشکور، ص۳۴، ۳۵، ۶۴، ۶۵، ۸۲؛ اشعری قمی، سعدبن عبدالله، تاریخ و عقائد و مذاهب شیعه، ص۱۰۵، ۱۵۳، ۱۵۸، ۱۶۵.
۲. فیومی، احمدبن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج۲، ص۵۲۰.
۳. «…قَائِمٌ بِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نَاصِحٌ لِعِبَادِ اللَّهِ حَافِظٌ لِدِینِ اللَّه…»؛ کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۰۲.
۴. «…فَقُلْتُ لَهُ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَنِ الْاِمَامُ بَعْدَ الْحَسَنِ فَبَکَی (علیهالسّلام) بُکَاءً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ اِنَّ بَعْدَ الْحَسَنِ ابْنُهُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ الْمُنْتَظَرُ»؛ خزاز، علیبن محمد، کفایه الأثر فی النص علی الأئمه الاثنی عشر، ص۲۸۳.
۵. «…فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا هُوَ اَنَا وَ لَا الَّذِی تَمُدُّونَ اِلَیهِ اَعْنَاقَکُمْ وَ لَا یعْرَفُ وِلَادَتُهُ…»؛ نعمانی، محمدبن ابراهیم، الغیبه للنعمانی، ص۱۶۹؛ صدوق، محمدبن علی، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۳۶۱ و ۳۷۷.
۶. «…عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْینَ الْجُهَنِی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ(ع) یقُولُ کُلُّ رَایهٍ تُرْفَعُ أَوْ قَالَ تَخْرُجُ قَبْلَ قِیامِ الْقَائِمِ(ع) صَاحِبُهَا طَاغُوت»؛ نعمانی، الغیبه للنعمانی، ص۱۱۵.
۷. «… لَیسَ فِی الرَّایاتِ رَایهٌ أَهْدَی مِنْ رَایهِ الْیمَانِی هِی رَایهُ هُدًی لِأَنَّهُ یدْعُو إِلَی صَاحِبِکُم»؛ همان، ص۲۵۶.
۸. منصوری، عبدالعالی، گفتگوی داستانی درباره دعوت مبارک یمانی، ص۸۲؛ السالم، علاء، رساله فی وحده شخصیه مهدی الاول و القائم و الیمانی، ص۲۲.
۹. «… فَقَالَ کُلُّنَا قَائِمٌ بِأَمْرِ اللَّهِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یجِیءَ صَاحِبُ السَّیف…»؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۳۶.
۱۰. «… و یخرج قبله رجل من أهل بیته بأهل الشرق، و یحمل السیف علی عاتقه ثمانیه أشهر…»؛ ابن طاووس، علیبن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، ص۱۳۹.
۱۱. السالم، رساله فی وحده شخصیه مهدی الاول و القائم و الیمانی، ص۲۰.
۱۲. ابن الغضائری، احمدبن حسین، رجال، ج۱، ص۸۲.
۱۳. کامیاب، مسلم و محمد شهبازیان، «بررسی و نقد ایده تعدد قائم در جریان احمد اسماعیل بصری با تأکید بر روایات عصر ظهور»، ص۱۲۹.
۱۴. کامیاب، مسلم و محمد شهبازیان، «بررسی و نقد ایده تعدد قائم در جریان احمد اسماعیل بصری با تأکید بر روایات عصر ظهور»، ص۱۴۱-۱۴۲.
۱۵. «صَاحِبُ الْأَمْرِ الطَّرِیدُ الشَّرِیدُ الْمَوْتُورُ بِأَبِیهِ… یضَعُ سَیفَهُ عَلَی عَاتِقِهِ ثَمَانِیهَ أَشْهُر»؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۱۸.
۱۶. خمینی، سید مصطفی، ولایت فقیه (ثلاث رسائل)، ص۶۳.
۱۷. «کُلُّ رَایهٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِیامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ یعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ کلینی، الکافی، ج۸، ص۲۹۵.
۱۸. کامیاب و شهبازیان، «بررسی و نقد ایده تعدد قائم در جریان احمد اسماعیل بصری با تأکید بر روایات عصر ظهور»، ص۱۳۰.
۱۹. «اِنَّ اَوْصِیائِی اَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی اَئِمَّه هُدَاه مَهْدِیونَ»؛ هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیمبن قیس هلالی، ص۳۵۲.
۲۰. «إِنَّ الْمُنَادِی ینَادِی أَنَّ الْمَهْدِی مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ…»؛ نعمانی، الغیبه للنعمانی، ص۲۶۴.
۲۱. «…مِنْ نَسْلِ عَلِی الْقَائِمُ الْمَهْدِی الَّذِی یبَدِّلُ الْأَرْضَ غَیرَ الْأَرْضِ…»؛ نعمانی، الغیبه للنعمانی، ص۱۴۶.
۲۲. «…ثم محمدبن الحسن مهدی الأمه. اسمه کاسمی وطینته کطینتی…»: هلالی، کتاب سلیمبن قیس هلالی، ص۳۰۰.
۲۳. «اِذَا فُقِدَ الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ السَّابِعِ فَاللَّهَ اللَّهَ فِی اَدْیانِکُمْ…»؛ خصیبی، حسینبن حمدان، الهدایه الکبری، ص۳۶۱.
۲۴. «فَإِذَا ظَهَرَ السُّفْیانِی اخْتَفَی الْمَهْدِی ثُمَّ یخْرُجُ بَعْدَ ذَلِک»؛ طوسی، محمدبن حسن، الغیبه، ص۴۴۴.
۲۵. منصوری، عبدالعالی، حوار قصصی مبسط فی الدعوه الیمانیه، ص۴۵-۴۶.
۲۶. شهبازیان، محمد و مسلم کامیاب، «بررسی و نقد گمانههای سید محمدبن فلاح و احمد اسماعیل بصری در پیدایی قائم و مهدی اول قبل از ظهور»، ص۳۱.
۲۷. برای مطالعه بیشتر، رک: اکبری، معصومه و طاهره آل بویه، «نقد و بررسی دیدگاه احمدالحسن درباره رجعت»، ص۲۱-۴۳.
