پرسش:
همۀ جنگهای پیامبر تحمیلی بوده؟ یا اینکه گاها شروع کننده یک سری جنگها پیامبر بودند؟
پاسخ:
نبوت پیامبر گرامی اسلام ۲۳ سال به طول انجامید که ۱۳ سال آن در مکه و ۱۰ سال بعدی در مدینه سپری شد. در دوران حضور در مکه، هیچ نبردی میان مسلمانان و دشمنان رخ نداد. بعد از هجرت پیامبر به مدینه، شاهد جنگهای متعددی هستیم. لازم به ذکر است جنگهایی که خود پیامبر شخصاً در آن حضور داشته و فرماندهی را بر عهده داشتند «غزوه»، و جنگهایی که بدون حضور پیامبر بودند «سریه» نامگذاری شدهاند.(۱) در مجموع چیزی در حدود ۲۷ غزوه و ۵۶ سریه(۲) در منابع تاریخی ذکر شده است که همه آنها دفاعی و به نوعی، از سوی دشمنان بر مسلمانان تحمیل شد.
پیامبر اسلام پس از ورود به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی، پیمانی را با یهودیان مدینه مبنی بر عدم تعرض و فتنهانگیزی و نیز عدم همراهی با دشمنان اسلام منعقد ساختند.(۳) از طرف دیگر، هنوز هیچ دستوری از طرف خدای متعال برای جهاد و مقابله با دشمنان اسلام وارد نشده بود. بعد از دستبرد و تعرض برخی مشرکان به برخی از مسلمانان و گَلّههای آنان، حکم جهاد از جانب خدای متعال صادر شد.(۴) از آن پس، تقابل جامعه اسلامی با مشرکان مکه و اطراف مدینه به دلیل تعرض به جان و مال مسلمانان و یا توطئه بر ضد مسلمانان آغاز شد. از سوی دیگر، پیمان شکنی یهودیان مدینه سبب شد تا پیامبر اسلام تصمیم بر تعیین تکلیف آنان بگیرد. به عنوان مثال، اخراج و تبعید یهودیان بنی قَینُقاع به دلیل اهانت و بیحرمتی نسبت به یک زن مسلمان و نیز قتل یک مسلمان دیگر رخ داد. همچنین تبعید یهودیان بنی نضیر به دلیل توطئه برای ترور پیامبر اسلام بود؛ و یا اسارت یهود بنی قریظه و اعدام سران آنها به دلیل همراهی با مشرکان قریش و شبیخون زدن به شهر مدینه و ایجاد رعب و وحشت با سلاح در میان زنان و کودکان در جریان جنگ احزاب در داخل مدینه بود.(5)
جنگهایی مانند بدر و احد و خندق با مشرکان قریش نیز که در داخل شهر مدینه رخ داد، به این دلیل بود که مشرکان قریش، از مکه با تجهیزات جنگی کامل، مسافتی چند صد کیلومتری را برای نابودی مسلمانان و قتل عام آنان طی کرده و بسیاری از قبایل اطراف را نیز با خود همراه ساختند.(۶) در چنین شرایطی، عقل حکم میکرد که با تمام توان در مقابل چنین عناصر کینهتوز و مشرک، مقاومت کرد. در ادامه نیز، پیامبر اسلام به منظور جلوگیری از توطئههای بعدی دشمنان اسلام و پرهیز از غافلگیر شدن توسط دشمن، به محض اطلاع از آمادگی مشرکان و یهودیان برای ضربه زدن به مسلمانان، قبل از دشمن ابتکار عمل را به دست گرفته و شخصاً برای نشان دادن زهر چشم به دشمن و نمایش اقتدار سپاه اسلام به دشمنان، برای مقابل با آنان از مدینه خارج میشد؛ برای نمونه میتوان به فتح مکه در سال هشتم هجری (بعد از پیمان شکنی قریش) اشاره کرد که پیامبر در رأس یک سپاه چندین هزار نفری و بدون اطلاع دشمن، وارد شهر مکه شد.(7)
پیامبر اسلام دو تقابل با امپراتوری روم داشت؛ مواجهه نخست در سریه «موته» در مرزهای روم رقم خورد. دلیل اعزام این لشگر، قتل عام وحشیانه نمایندگان پیامبر اسلام توسط حاکم غسّانی بود که دست نشانده امپراتوری روم بود.(۸) در تقابل دوم، که مربوط به سال ۹ هجری در منطقه تبوک بود، دریافت اخباری مبنی بر تحرکات و تصمیم رومیان برای حمله به مسلمانان بود. البته این غزوه هم بدون درگیری نظامی به پایان رسید.(9)
بدین ترتیب، تمام جنگهای پیامبر اسلام در قالب غزوه و سریه، همگی تحمیل بر پیامبر بوده که به منظور دفاع از کیان اسلام و جامعه اسلامی انجام گرفت؛ و گاهاً که پیامبر اسلام برای مقابله با دشمنان از مدینه خارج میشد، به منظور خنثی سازی فتنه از مبدأ و بر هم ریختن طرح و نقشه آنها قبل از هر گونه تحرک بر ضد مسلمانان بود، که در مجموع، بسیاری از این غزوات و سریهها بدون درگیری و تلفات و در مقابل، مصالحه با پیامبر اسلام و یا مسلمان شدن آنان خاتمه پیدا میکرد.
منابع برای مطالعه بیشتر:
کتاب «اسلام دین جنگ یا صلح؟»، مصطفی محسنی، انتشارات بوستان کتاب قم.
کتاب «فروغ ابدیت»، اثر آیت الله جعفر سبحانی.
کتاب «تاریخ سیاسی اسلام» (سیره رسول خدا)، نوشته رسول جعفریان.
پی نوشتها:
1. حلبی، ابوالفرج نورالدین علی بن ابراهیم شافعی، السیره الحلبیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج۳، ص۲۱۳.
2. محسنی، مصطفی، اسلام دین جنگ یا صلح، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۹۹ ش، ص۱۷۸-۱۸۸.
3. ابن هشام، ابومحمد عبدالملک، السیره النبویه، بیروت،دار المعرفه، بیتا، ج۱، ص۵۰۱-۵۰۴ ؛ مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج۱، ص۶۹.
4. حج، آیه ۳۹.
5. محسنی، مصطفی، اسلام دین جنگ یا صلح، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۹۹ ش، ص۹۸-۱۰۹.
6. محسنی، مصطفی، اسلام دین جنگ یا صلح، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۹۹ ش، ص۶۳-۷۳. (در این کتاب با ذکر ارجاع به منابع کهن تاریخ اسلام، تمام این جنگها و سبب وقوع آنها به تفصیل توضیح داده شده است.(
7. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت،دار صادر، بیتا، ج۲، ص۵۸-۶۱.
8. جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام (سیره رسول خدا)، تهران، نشر نو، ۱۳۸۹ ش، ج۱، ص۶۱۴-۶۱۷.
9. همان، ص۶۴۴-۶۵۳.
