دادستانی میلان، با دریافت شکایتی رسمی از بوسنی و هرزگوین، پروندهای تکاندهنده را گشوده است: گروهی از شهروندان ایتالیایی و اتباع خارجی متهماند که در جریان محاصره سارایوو (۱۹۹۲-۱۹۹۶)، با پرداخت مبالغ کلان، به عنوان «توریستهای تکتیرانداز» در کشتار غیرنظامیان مسلمان شرکت کردهاند. این تحقیقات، که بر پایه مستند «سارایوو سافاری» (۲۰۲۲) شکل گرفته، بار دیگر پرده از یکی از سیاهترین فصلهای جنگ بوسنی برداشته و نشان میدهد چگونه برخی افراد ثروتمند، قتل را به تفریحی آخر هفته تبدیل کرده بودند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ پرونده پس از آن کلید خورد که بنیامینا کاریچ، شهردار سابق سارایوو، با ازیو گاوانززی، روزنامهنگار ایتالیایی، تماس گرفت و او را به سمت شاهدان و اسناد هدایت کرد. گاوانززی، پس از ماهها تحقیق میدانی، پروندهای مستند به دادستانی میلان ارائه داد. محور تحقیقات، مستند «سارایوو سافاری» ساخته میران زوپانیچ، کارگردان اسلوونیایی است که در آن، شاهدان عینی از ورود توریستهای خارجی به مواضع صربها در تپههای اطراف سارایوو سخن میگویند. این افراد با پرداخت ۱۰ تا ۱۰۰ هزار یورو، اجازه تیراندازی به سمت شهر محاصرهشده را دریافت میکردند؛ مبالغ بالاتر برای هدفگیری کودکان.
این «تورهای سافاری انسانی» عمدتاً از شهر تریسته در شمال شرقی ایتالیا سازماندهی میشد و به صورت بستههای آخر هفته (جمعه تا یکشنبه) اجرا میگردید. شرکتکنندگان، اغلب از میان حامیان ایدئولوژیهای راست افراطی و افراد متمول، با تجهیزات پیشرفته به خطوط مقدم منتقل میشدند. گزارشها حاکی است که برخی از این توریستها، پس از شلیک، عکسهایی از اجساد قربانیان به عنوان «یادگاری» با خود میبردند. یکی از شاهدان در مستند میگوید: «آنها مثل شکارچیانی بودند که برای سرگرمی آمده بودند؛ فرقی بین انسان و حیوان نمیگذاشتند.»
دادستانی میلان اتهامات را «قتل عمد با انگیزههای شنیع و خشونت شدید» طبقهبندی کرده و چندین شاهد کلیدی را احضار کرده است. هنوز تمرکز بر شهروندان ایتالیایی است، اما مقامات اعلام کردهاند که اتباع دیگر کشورهای اروپایی نیز ممکن است در فهرست متهمان قرار گیرند. تحقیقات شامل بررسی اسناد بانکی، بلیطهای مسافرتی و شهادت بازماندگان است. یک مقام دادستانی به رسانهها گفت: «این پرونده ثابت میکند که بربریت میتواند در قالب سرگرمی و سفر ظاهر شود؛ ما نمیتوانیم اجازه دهیم چنین جنایاتی فراموش شود.»
محاصره سارایوو، طولانیترین محاصره پایتخت در تاریخ مدرن، بیش از ۱۴۲۵ روز طول کشید. نیروهای صرب بوسنی شهر را در حلقهای از آتش قرار دادند و روزانه صدها گلوله و خمپاره به سمت غیرنظامیان شلیک میشد. بیش از ۱۱ هزار نفر کشته شدند که ۱۵۰۰ نفرشان کودک بودند. خیابانهای مرکزی به «کوچه تکتیراندازها» معروف شدند؛ جایی که حتی عبور از تقاطع میتوانست مرگبار باشد. مردم برای آب، نان یا دارو جان خود را به خطر میانداختند و کودکان در زیرزمینها بزرگ میشدند.
حالا، پس از سه دهه، این پرونده زخمهای کهنه را تازه کرده است. بازماندگان محاصره آن را گامی تاریخی برای عدالت میدانند. یکی از شاهدان که در زمان جنگ کودک بوده، میگوید: «من هنوز صدای گلولههایی را که از تپهها میآمد میشنوم. حالا میفهمم برخی از آنها تفریح بودند.» فعالان حقوق بشر در بوسنی این تحقیقات را فرصتی برای ثبت رسمی نقش خارجیها در نسلکشی میدانند.
جنگ بوسنی (۱۹۹۲-۱۹۹۵) بیش از ۱۰۰ هزار کشته و ۲ میلیون آواره برجای گذاشت. دادگاه لاهه صدها نفر را محاکمه کرد، اما نقش توریستهای خارجی هرگز به طور جدی پیگیری نشد. مستند «سارایوو سافاری» با نمایش شهادت سربازان صرب سابق و اسناد محرمانه، این خلأ را پر کرد. زوپانیچ در مصاحبهای گفته: «این فقط درباره گذشته نیست؛ درباره این است که چگونه انسانیت میتواند به کالایی برای فروش تبدیل شود.»
دادستانی میلان اعلام کرده که تحقیقات ممکن است ماهها طول بکشد، اما تعهد داده که هیچ تلاشی برای رسیدن به حقیقت فروگذار نکند. مقامات بوسنی نیز همکاری کامل نشان دادهاند و اسناد جدیدی از آرشیوهای نظامی ارائه کردهاند. این پرونده میتواند پیشینهای برای تحقیقات مشابه در دیگر کشورها باشد؛ گزارشهایی از حضور توریستهای مشابه از روسیه، یونان و حتی بریتانیا وجود دارد.
در ایتالیا، واکنشها دوگانه است. برخی رسانهها آن را «شرم ملی» توصیف کردهاند، در حالی که گروههای راست افراطی تلاش کردهاند تحقیقات را «دخالت در امور گذشته» جلوه دهند. اما برای مردم سارایوو، این پرونده بیش از عدالت قضایی است؛ نمادی از به رسمیت شناختن رنجی است که سالها نادیده گرفته شد.
سارایوو امروز شهری زنده و پویا است، اما خاطره محاصره در کوچهها، دیوارهای گلولهخورده و گورستانهای پر از جوانان زنده است. این تحقیقات یادآوری میکند که عدالت، حتی پس از ۳۰ سال، میتواند دیر اما برسد. دادستانی میلان با این پرونده نه تنها به دنبال مجازات متهمان است، بلکه میخواهد صفحهای تاریک از تاریخ اروپا را برای همیشه روشن کند.
در پایان، «سارایوو سافاری» بیش از یک مستند یا پرونده قضایی است؛ هشداری به بشریت درباره مرزهای شکننده انسانیت. زمانی که قتل به تفریح تبدیل میشود، هیچ جامعهای در امان نیست. بوسنی خواستار عدالت شد و میلان پاسخ داد؛ حالا نوبت تاریخ است که قضاوت کند.
